Testament i zapis windykacyjny – jak przekazać konkretne składniki majątku wybranym osobom?
Autor: Magdalena Skrocka
Chcesz, aby Twój majątek trafił dokładnie do wybranych osób, a nie był dzielony pomiędzy spadkobierców? Testament co do zasady powołuje do dziedziczenia całego majątku bez wyszczególniania poszczególnych składników. Jeżeli chcemy przekazać konkretny składnik majątku wybranej osobie, musimy w testamencie zawrzeć tzw. zapis windykacyjny.
I. Czym jest zapis windykacyjny?
Zapis windykacyjny to rozrządzenie testamentowe, w którym testator może postanowić, że oznaczona osoba nabywa określony składnik majątku z chwilą otwarcia spadku (Art. 981¹ §1 Kodeksu cywilnego). W praktyce oznacza to, że wskazana osoba staje się właścicielem rzeczy, prawa majątkowego czy przedsiębiorstwa bez konieczności dzielenia spadku.
Zapis windykacyjny jest zatem narzędziem do precyzyjnego przekazania majątku, które pozwala uniknąć sporów i zapewnia realizację woli testatora dokładnie w taki sposób, w jaki został sporządzony testament.
II. Co można przekazać zapisem windykacyjnym?
Zgodnie z Art. 981¹ §2 Kodeksu cywilnego przedmiotem zapisu windykacyjnego mogą być:
1. Rzecz oznaczona co do tożsamości np. samochód, obraz, nieruchomość;
2. Zbywalne prawo majątkowe np. akcje, udziały w spółce lub wierzytelności;
3. Przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne;
4. Ustanowienie użytkowania lub służebności na rzecz zapisobiercy np. prawo mieszkania w lokalu lub korzystania z nieruchomości;
5. Ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej np. udziały i związane z nimi obowiązki w spółce cywilnej lub jawnej.
Powyższy katalog ma charakter zamknięty tj. żadne prawo lub przedmiot, który nie należy do wskazanej kategorii, nie może być przedmiotem zapisu windykacyjnego. Oznacza to m.in., że nie można przekazać zapisobiercy zwykłej kwoty pieniężnej ani rzeczy oznaczonych co do gatunku.
Zapis windykacyjny jest również bezskuteczny, jeśli w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy lub spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia.
III. Forma zapisu windykacyjnego
Zapis windykacyjny może być dokonany wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Zapisanie konkretnego składnika majątkowego w testamencie sporządzonym w zwykłej formie pisemnej nie będzie skuteczne.
Zapis windykacyjny może być dokonany wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Zapisanie konkretnego składnika majątkowego w testamencie sporządzonym w zwykłej formie pisemnej nie będzie skuteczne.
IV. Przyjęcie lub odrzucenie zapisu windykacyjnego
Do instytucji zapisu windykacyjnego stosuje się odpowiednio przepisy o przyjęciu i odrzuceniu spadku. Oznacza to, że zapisobierca zawsze ma prawo odrzucić przypadający mu składnik majątku, który wchodzi do masy spadkowej, lub przyjąć go wprost.
Odrzucenie zapisu windykacyjnego powoduje, że przedmiot wchodzi z powrotem do masy spadkowej i podlega dalszemu dziedziczeniu zgodnie z testamentem lub ustawą.
V. Zapis windykacyjny a odpowiedzialność za zachowek
Zapis windykacyjny może wpływać na prawa do zachowku spadkobierców ustawowych. Zgodnie z art. 999¹ Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony do zachowku nie może otrzymać należnej mu kwoty od spadkobiercy, może żądać jej od osoby, na rzecz której został dokonany zapis windykacyjny.
Odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego jest jednak ograniczona tj. dotyczy tylko wzbogacenia wynikającego z zapisu. Oznacza to, że zapisobierca musi uzupełnić zachowek wyłącznie do wysokości wartości otrzymanego składnika majątku. W sytuacji, gdy zapisobierca sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność względem innych uprawnionych jest ograniczona do nadwyżki, która przekracza jego własny zachowek.
Osoba, na której rzecz został dokonany zapis windykacyjny, może również zwolnić się z obowiązku uzupełnienia zachowku poprzez wydanie przedmiotu zapisu. Jeżeli natomiast spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne na rzecz kilku osób, ich odpowiedzialność wobec uprawnionego do zachowku jest solidarna, co oznacza, że każda z osób, która spełni świadczenie, może żądać od pozostałych proporcjonalnej części w zależności od wartości otrzymanych zapisów.
W praktyce oznacza to, że zapis windykacyjny nie zwalnia z obowiązku poszanowania praw spadkobierców do zachowku, a osoby otrzymujące składniki majątku muszą być świadome potencjalnej odpowiedzialności wobec innych uprawnionych.