Zaginiony w świetle prawa – kiedy i jak można uznać kogoś za zmarłego?
Autor: Magdalena Skrocka
I. WSTĘP
Zaginięcie człowieka to sytuacja wyjątkowo trudna — nie tylko emocjonalnie, lecz także prawnie. Kiedy ktoś znika bez śladu, rodzina pozostaje w stanie niepewności, a wiele spraw życiowych staje w miejscu: majątek, małżeństwo, dziedziczenie. Prawo, dążąc do przywrócenia pewności obrotu, przewiduje w takich przypadkach szczególną instytucję - uznanie osoby za zmarłą. Choć jest to fikcja prawna, jej skutki są bardzo realne: pozwalają uporządkować kwestie majątkowe i osobiste.
II. KIEDY MOŻNA UZNAĆ KOGOŚ ZA ZMARŁEGO?
Prawo przewiduje różne sytuacje, w których osoba może zostać uznana za zmarłą. Kwestię uznania za zmarłego regulują art. 29-32 Kodeksu cywilnego. Zasadniczym warunkiem jest upływ odpowiedniego czasu od zaginięcia i brak wiadomości o życiu osoby. W praktyce wygląda to tak:
a) zwykłe zaginięcie - jeśli nie ma informacji o osobie i nie wystąpiły żadne szczególne okoliczności, można ją uznać za zmarłą po 10 latach od końca roku, w którym według informacji zaginiony jeszcze żył;
b) osoby powyżej 70. roku życia - termin skraca się do 5 lat.
c) zaginięcie w związku z katastrofą lub szczególnym zdarzeniem – osoby, które zaginęły w czasie podróży powietrznej lub morskiej, np. w katastrofie statku lub samolotu, mogą być uznane za zmarłe już po 6 miesiącach od zdarzenia. Jeśli nie da się ustalić dokładnej katastrofy, bieg sześciomiesięcznego terminu rozpoczyna się rok po tym, kiedy statek lub samolot miał dotrzeć do portu przeznaczenia, a jeśli portu nie było - dwa lata od ostatniej wiadomości o osobie.
d) inne sytuacje nagłego niebezpieczeństwa - jeśli zaginięcie nastąpiło w związku z bezpośrednim zagrożeniem życia (np. wypadek, klęska żywiołowa), osoba może być uznana za zmarłą po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało lub powinno było ustąpić.
Prawo wprowadza też szczególną ochronę dla osób małoletnich i młodych dorosłych. Zgodnie z art. 29 §2 Kodeksu cywilnego uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby lat dwadzieścia trzy.
III. SKUTKI UZNANIA ZA ZMARŁEGO
Orzeczenie o uznaniu za zmarłego jest równoważne z faktycznym stwierdzeniem zgonu. Oznacza to m.in.:
- otwarcie spadku i możliwość podziału majątku,
- ustanie małżeństwa z mocy prawa,
- zamknięcie niektórych zobowiązań prawnych i finansowych zaginionego.
Akt zgonu osoby uznanej za zmarłą jest sporządzany na podstawie prawomocnego postanowienia sądu o uznaniu za zmarłego. Aby go uzyskać, należy złożyć wniosek do urzędu stanu cywilnego, który sporządzi akt na podstawie orzeczenia sądu.
IV. KTO MOŻE SKIEROWAĆ WNIOSEK I GDZIE GO ZŁOŻYĆ?
W sprawach o uznanie za zmarłego co do zasady właściwy jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania zaginionego. Natomiast do zgłoszenia wniosku uprawniony jest każdy zainteresowany. We wniosku o uznanie za zmarłego należy wskazać:
- imię, nazwisko i wiek zaginionego, imiona jego rodziców oraz nazwisko rodowe matki;
- ostatnie znane miejsce zamieszkania i pobytu zaginionego;
- okoliczności uzasadniające wniosek.
V. CO JEŻELI UZNANY ZA ZMARŁEGO SIĘ ODNAJDZIE?
Prawo przewiduje też scenariusz „powrotu zmarłego”. Jeśli osoba uznana za zmarłą odnajdzie się, sąd może uchylić wcześniejsze orzeczenie. Jednak nie wszystko da się cofnąć – przede wszystkim małżeństwo, które zakończyło się w wyniku uznania, nie odradza się automatycznie. Zgodnie z art. 55 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jeżeli po uznaniu jednego z małżonków za zmarłego drugi małżonek zawarł nowy związek małżeński, związek ten nie może być unieważniony z tego powodu, że małżonek uznany za zmarłego żyje albo że jego śmierć nastąpiła w innej chwili aniżeli chwila oznaczona w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Przepisu tego nie stosuje się, jeżeli w chwili zawarcia nowego związku małżeńskiego strony wiedziały, że małżonek uznany za zmarłego pozostaje przy życiu.
VI. PODSUMOWANIE
Instytucja uznania za zmarłego pełni w polskim prawie bardzo ważną funkcję – łączy potrzebę pewności prawnej z trudnymi doświadczeniami rodzinnymi. Dzięki niej możliwe jest uporządkowanie spraw majątkowych, zakończenie małżeństwa czy podjęcie innych działań wymagających prawnej pewności co do losu zaginionego. Uznanie za zmarłego to przykład tego, jak prawo stara się znaleźć równowagę między formalnością a rzeczywistością życia, dając rodzinie możliwość uporządkowania spraw i rozpoczęcia nowego etapu życia, nawet w obliczu dramatycznych wydarzeń.